Jump to ContentJump to Main Navigation
Show Summary Details

Soil Science Annual

formerly Roczniki Gleboznawcze

Index Copernicus Value- 93.69 pkt

Open Access
Online
ISSN
2300-4975
See all formats and pricing




Geneza, Właściwości i Klasyfikacja Czarnych Ziem w Polsce

Origin, Properties and Classification of “Black Earths” in Poland

1 / Cezary Kabała1

1Uniwersytet Przyrodniczy we Wroclawiu, Instytut Nauk o Glebie i Ochrony Środowiska ul. Gruttwaldzka 53, 50-375 Wroclaw

© 2014 Beata Labaz and Cezary Kabała. This work is licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 3.0 License. (CC BY-NC-ND 3.0)

Citation Information: Soil Science Annual. Volume 65, Issue 2, Pages 80–90, ISSN (Online) 2300-4975, DOI: https://doi.org/10.2478/ssa-2014-0012, October 2014

Publication History

Received:
2014-04-16
Accepted:
2014-09-01
Published Online:
2014-10-29

Streszczenie

Czarne ziemie, w randze osobnej j ednostki, wyodrębnione zostały przez Miklaszewskiego ze względu na ich poba-giennągenezę, podmokłość oraz specyficzny typ „kwaśnej” próchnicy. Z czasem zaczęto określać tym mianem także inne podmokłe gleby z głębokim poziomem próchnicznym o różnej genezie: (1) czarne ziemie pojeziorne (pobagienne), (2) czarne ziemie błotne (z przeobrażenia gleb torfowo- i torfiastoglej owych), (3) czarne ziemie deluwialne, (4) czarne ziemie ukształtowane w procesie werty-lizacji, (5) czarne ziemie powstałe w efekcie zwiększenia wilgotności czarnoziemów łąkowo-leśnych, (6) poligenetyczne czarne ziemie z poziomem iluwiacji iłu. Klasyfikacja gleb o tak zróżnicowanej genezie musi opierać się na wspólnych kryteriach morfologicznych, to j est zgodnie z trendem wyznaczonym przez systematyki gleb Polski z lat 1989 i 2011. Jednak przynależność do czarnych ziem nie zawsze jest jednoznaczna, ze względu na nieprecyzyjne rozgraniczenie w punktach stycznych z pokrewnymi glebami, w tym z czarnoziemami (intensywność oglejenia), madami i glebami deluwialnymi (stratyfikacja materiału macierzystego i/lub poziomu mollic), vertisolami (obecność poziomów mollic i vertic) oraz glebami murszastymi (brak różnic w kryteriach diagnostycznych). Ponadto, uzupełnienia wymagają charakterystyki czarnych ziem pod kątem rodzaju oglejenia (gruntowego oraz opadowego), rodzaju węglanów (wtórnych i pierwotnych) oraz obecności poziomu diagnostycznego anthric.

Abstract

Black earths as an independent unit in soil classification were distinguished from chernozems by Miklaszewski due to their post-swamp origin, wetness and a specific type of „acid” humus. During following decades, other wet (gleyed) soils with thick humus horizon were included; however, originated in different ways: (1) black earths on lakę sediments, (2) black earths developed from Histic Gleysols, (3) colluvial black earths, (4) black earths with vertic horizon, (5) secondary re-wetted meadow-forest chernozems, (6) polygenetic black earths with subsurface clay accumulation. Classification of soils with such variable origins must be based on common morphological criteria that is in accordance with the trend set by two last Polish soil taxonomies (1989 and 2011). However, an affiliation to black earths it is not always evident, due to the vague delimitation from related soils, including chernozems (intensity of stagnic properties), alluvial and colluvial soils (stratification of the parent materiał and/or the mollic horizon), vertisols (attendance of the mollic and vertic horizons), and “murshic” soil (no differences in diagnostic criteria). Furthermore, discussion and improvement is reąuired in the characteristic of black earths in the following subjects: naturę of redoximorphic features (stagnic and gleyic properties), the type of carbonates (primary and secondary), and the presence of anthric diagnostic horizon.

Keywords:: czarne ziemie; czarnoziemy; mady czarnoziemne; gleby deluwialne; vertisole

Key words:: black earths; Chernozems; alluvial soils; colluvial soils; Yertisols

Literatura

  • Albrecht C, Kiihn R, 2011. Properties and formation of black soils on the Island of Poel (NE Germany). Ouaternary International 243(2): 305-312.

  • Alexandrovskiy A.L., 2007. Rates of soil-forming processes in three main models of pedogenesis. Revista Mexicana de Cien-cias Geológicas 24(2): 283-292.

  • Altermann M., Rinklebe J., Merbach L, Korschens M., Langer U., Hofmann B., 2005. Chernozem - soil of the year 2005. Journal of Plant Nutrition and Soil Sciences 168: 725-740.

  • Bakker E.S., Olff H., Vandenberghe C, DeMaeyer K., Smit R., Gleichman J.M., Vera F.W., 2004. Ecological anachronism in the recruitment of temperate light-demanding tree species in wooded pastures. Journal of Applied Ecology 41: 571-582. [Crossref]

  • Bogacz A.,Łabaz B., Dąbrowski R, 2008. Wybrane właściwości fizyczne i fizykochemiczne czarnych ziem w Parku Kraj obrazowym Dolina Baryczy. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 59(1): 43-51.

  • Borek S., 1975. Kierunki zmian właściwości czarnych ziembłoń-sko-sochaczewskichpo drenowaniu. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 26(1): 101-140.

  • Borkowski J., 1964. Czarne i szare ziemie wytworzone z utworów pyłowych i pylastych na obszarze Śląska. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 14(1): 61-78.

  • Borowiec J., 1965. Czarnoziemy Wyżyny Lubelskiej. Cz. I. Warunki występowania i ogólna charakterystyka gleb. Annales UMCS, seria E: 1-19.

  • Borowiec J., Urban D., Mikosz A.I., 2007. Zmienność geochemiczna siedlisk łąkowych doliny Bugu w rejonie Dubienki. Annales UMCS, seria E 62(2): 205-216.

  • Borowiec S., 1960. Zagadnienie genezy gleb wytworzonych z utworów pyrzyckiego plejstoceńskiego zastoiska wodnego w świetle dotychczasowych badań. Zeszyty Naukowe WSR w Szczecinie 4: 17-37.

  • Borowiec S., 1961. Warunki przyrodnicze i geneza gleb plejstoceńskiego zastoiska wodnego. Przegląd Geograficzny 33(1): 83-92.

  • Borowiec S., 1962. O występowaniu reliktowych czarnoziemów na terenie woj ewództwa szczecińskiego. Przegląd Geograficzny 34(4): 739-747.

  • Chojnicki J., 1994. Czarne ziemie Równiny Błońsko-Sochaczew-skiej wytworzone z pokrywowych utworów pyłowych. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 45(3/4): 97-107.

  • Chojnicki J., 1997. Ewolucja gleb wytworzonych z pokrywowych utworów pyłowych Równiny Błońsko-Sochaczewskiej. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual,48(l/2): 79-86.

  • Cierniewski J., 1986. Zmienność przestrzenna czarnych ziem właściwych wycinka Równiny Kościańskiej określona na podstawie badań przekrojów glebowych. Roczniki Gleboznawcze- Soil Science Annual 38(4): 95-111.

  • Cieśla W., 1961. Właściwości chemiczne czarnych ziem kujawskich. Poznańskie Tow. Przyj. Nauk., Prace Komisji Nauk Rolniczych i Komisji Nauk Leśnych 8(4): 4-89.

  • Cieśla W., 1968. Geneza i właściwości gleb uprawnych, wytworzonych z gliny zwałowej na Wysoczyźnie Kujawskiej. Rocz. WSR Poznań. Prace habilitacyjne 18: 60 pp.

  • Czerepko J., 2010. Zmiany roślinności na siedlisku olsu jesionowego w lasach północno-wschodniej Polski. Forest Research Papers 71(4): 331-342.

  • Dobrzański B., Zbysław B., 1955. Czarnoziemy na lessach Przed-karpacia. Ann. UMCS, seria E 10(9): 287-299.

  • Dreibrodt S., Jarecki LŁ, Lubos C, Khamnueva S.V., Klamm M., Bork H.-R., 2007. Holocene soil formation and soil erosion at a slope beneath the Neolithic earthwork Salzmunde (Saxo-ny-Anhalt, Germany). Catena 107: 1-14.

  • Driessen P, Deckers J., Spaargaren O., Nachtergaele R, 2000. Lecture notes on the major soils of the world. FAO Reports 94. Romę: 334 pp.

  • Drozd J., Piątek J.,Łabaz B., 2007. Właściwości gleb czarno-ziemnych występujących w rejonie Kłodzka. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych 520(2): 447-454.

  • Drzymała S., 1974. Geneza i właściwości gleb uprawnych „typu krotoszyńskiego”. Akademia Rolnicza, Instytut Gleboznawstwa i Chemii Rolnej, Poznań, rozprawa doktorska, maszynopis: 103 pp.

  • Eckmeier E., Gerlach R., Gehrt E., Schmidt M.W.I., 2007. Pedogenesis of Chernozems in central Europę - Areview. Geoder-ma 139: 288-299.

  • Firbas E, 1949. Uber das Verhalten von Artemisia in einigen Pollendiagrammen. Biologische Zentralblatt 67: 17-21.

  • Gonet S., Markiewicz M., Marszelewski W., Dziamski A., 2010. Soil transformations in catchment of disappearing Sumówko Lakę (Brodnickie Lakę District, Poland). Limnological Re-view 10(3-4): 133-137.

  • IUSS Working Group WRB, 2014. World Reference Base for Soil Resources 2014. International soil classification system for naming soils creating legends for soil maps. World Soil Resources Reports 106. FAO Romę: 181 pp.

  • Jary Z., Ciszek D3. Late Pleistocene loess-palaeosol seąuences in Poland and western Ukrainę. Ouaternary International 296: 37-50.

  • Kabała C, Gałka B., Jezierski P, Bogacz A., 2011. Transforma-cj a mad w warunkach regulacj i rzeki i długotrwałego użytkowania rolniczego w dolinie Dobrej na Nizinie Śląskiej. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 62(2): 141-153.

  • Khitrov N.B., Chewerdin Y.I., 2007. Rasprostranene sezonno pereuwlashennych i zatoplennych pochv w Kamennoi Stępi. [In:] Kamennaya Step': problemy izucheniya pocłwennogo pokrova (Khitrov N.B., Editor). GNU PI RSHA, Moskva: 121-133.

  • Klimowicz Z., 1980. Czarne ziemie Równiny Tarnobrzeskiej na tle zmian stosunków wodnych gleb tego obszaru. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 31(1): 163-206.

  • Komisarek J., 1994. Zmienność przestrzenna czarnych ziem i gleb płowych falistej moreny dennej Równiny Kościańskiej. Roczniki AR Poznań, 168: 203-217.

  • Komisarek J., 2000. Kształtowanie się właściwości gleb płowych i czarnych ziem oraz chemizmu wód gruntowych w katenie falistej moreny dennej Pojezierza Poznańskiego. Roczniki AR Poznań. Rozprawy Naukowe 307: 143 pp.

  • Konecka-Betley K., 2013. Gleby kopalne jako jednostki klasyfikacji stratygraficznej czwartorzędu. Geological Ouarterly 31(1): 185-190.

  • Konecka-Betley K., Czępińska-Kamińska D., Janowska E., 1996. Czarne ziemie w staroaluwialnym krajobrazie Puszczy Kampinoskiej. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 47(3-4): 145-158.

  • Kowaliński S., 1952. Czarne ziemie wrocławskie (ich własności, wartość użytkowo-rolnicza i geneza). Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 2: 59-91.

  • Kowalkowski A., 1966. Główne kierunki rozwoju gleb w warunkach środowiska morfogenetycznego Wzgórz Dałkowskich. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 16(2): 357-111.

  • Kozłowski M., Komisarek J., 2013. Niedobory wody łatwo dostępnej dla roślin w czarnej ziemi z poziomem cambic. Nauka Przyroda Technologie 7(4): 1-14.

  • Krysiak S., Tołoczko W., 2004. Zróżnicowanie krajobrazowe terenów nadpilicznych w okolicach Wielkopola. Acta Univer-sitatis Lodzensis, Folia Geographica Physica 6: 71-90.

  • Kulczycka-Leciejewiczowa A., 1993. Osadnictwo neolityczne w Polsce południowo-zachodniej - próba zarysu organizacj i przestrzennej. Inst. Archeologii i Enologii PAN, Wrocław: 223 pp.

  • Łemkowska B., Sowiński P, 2008. Ewolucja rędzin pojezior-nych w krajobrazie Pojezierza Mazurskiego. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 59(1): 134-140.

  • Łabaz B., 2010. Właściwości kwasów huminowych gleb czarno-ziemnych występujących w rej onie Kłodzka. Woda-Środowi-sko-Obszary Wiejskie 10: 153-164.

  • Łabaz B., Bogacz A., Glina B., 2011. Humus substances of fo-rest Phaeozems and Gleysols in Dolina Baryczy Landscape Park. Polish Journal of Soil Science,44(l): 51-62.

  • Malinowska E., Ceglińska K., 2011. Przestrzenna zmienność właściwości gleb w układach katenalnych w rejonie Murzy-nowa. Prace i Studia Geograficzne 46: 77-92.

  • Malinowski R., Niedźwiecki E., Meller E., Kubuś M., Podlasiń-ski M., 2013. Przydatność gleb porolnych przeznaczonych pod powiększenie kolekcj i Ogrodu Dendrologicznego w Przelewicach. Folia Pomerania Universitatis Tech. Stetinensis 305(27): 35-50.

  • Marcinek J., Komisarek J., 2004. Antropogeniczne przekształcenia gleb Pojezierza Poznańskiego na skutek intensywnego użytkowania rolniczego. Wyd. AR Poznań: 118 pp.

  • Marcinek J., Wiślańska A., 1984. Asocjacje czarnych ziem i gleb płowych falistej moreny dennej Równy Kościańskiej. Roczniki AR, Poznań 149: 65-79.

  • Meller E., 2006. Płytkie gleby organogeniczno-węglanowe na kredzie j eziornej i ich przeobrażenia w wyniku uprawy. Wyd. AR, Szczecin, Rozprawy 233: 115 pp.

  • Meller E., Sienkiewicz M., Niedźwiecki E., Gołębiowska D., 2009. Parametry związków próchnicznych gleb pobagiennych wytworzonych na kredzie jeziornej jako wskaźniki ich przynależności systematycznej. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 60(3): 114-122.

  • Mendykł., Markiewicz M., 2013. Wpływ stopnia odwodnienia na właściwości gleb wytworzonych z osadów jeziornych. Episteme 18(3): 321-327.

  • Michałek K., 1971. Czarne ziemie Równiny Kaliskiej. Maszynopis: 41 pp.

  • Mieczyński T., 1947. Gleby i wytwórczość Pomorza Zachodniego. Wydawnictwo Instytutu Bałtyckiego: 40 pp.

  • Miklaszewski S., 1930. Gleby Polski. Warszawa: 638 pp.

  • Mocek A., Owczarzak W, Tabaczyński R, 2009. Uziarnienie oraz skład mineralogiczny frakcji ilastej czarnych ziem Gniewskich. Roczniki Gleboznawcze- Soil Science Annual 60(3): 123-132.

  • Musierowicz A., 1953. Gleboznawstwo szczegółowe. PWRiL, Warszawa: 288 pp.

  • Musierowicz A., 1959. Zarys systematyki gleb Polski. Z zagadnień ustalenia systematyki gleb. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych 16: 3-277.

  • Musierowicz A., Konecka-Betley K., 1959. Studia nad kompleksem sorpcyjnym i zawartościąkationów wymiennych w waż-

  • niejszych glebach województwałódzkiego. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 8: 167-215.

  • Musierowicz A., Olszewski Z., Brogowski M., Kępka M., 1961. Czarne ziemie błońsko-sochaczewsko-łowickie. Roczniki Nauk Rolniczych 82-A-3: 503-559.

  • Musierowicz A., Olszewski Z., Kuźnicki E, Święcicki C, Konecka-Betley K., Leszczyńska E., 1956. Gleby województwa warszawskiego. Roczniki Nauk Rolniczych 75-D: 5-238.

  • Musztyfaga E., 2013. Właściwości fizyczne i fizykochemiczne gleb czarnoziemnych i płowoziemnych na obszarze Równiny Wrocławskiej. Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, praca magisterska, maszynopis: 122 pp.

  • Olszewski Z., 1956. Ciężkie gleby ciechanowskie. Roczniki Nauk Rolniczych 75-D: 239-316.

  • Olszewski Z., Sikorska K., Barański E., 1962. Czarne ziemie kujawskie. Roczniki Nauk Rolniczych 97-D: 5-86.

  • Patalan L, Rączka G., Strzeliński R, Sugiero D., Węgiel A., 2007. Zróżnicowanie siedlisk leśnych w rezerwacie przyrody Żądło-wice. Studia i Mat. Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej 9(2-3 (16) cz. 1).

  • Prusinkiewicz Z., 2001. Smolnice gniewskie. Właściwości, geneza, systematyka. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 52(1/2): 5-21.

  • Prusinkiewicz Z., Kowalkowski A., 1964. Studia gleboznawcze w Białowieskim Parku Narodowym. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 14(2): 161-306.

  • Przekora A., 2007. Charakterystyka i geneza nieckowatych form morfologicznych w profilach czarnych ziem w Tyńcu na Równinie Wrocławskiej. Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu. Praca magisterska, maszynopis: 88 pp.

  • Przyrodniczo-genetyczna klasyfikacja gleb Polski. 1956. Roczniki Nauk Rolniczych 74: 10-96.

  • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 stycznia 1957 r. w sprawie gleboznawczej klasyfikacji gruntów. Dz.U. nr 5 poz. 21.

  • Stasik R., Szafrański C, 2005. Zmiany w pokrywie glebowej ero-dowanych terenów Pojezierza Gnieźnieńskiego. Acta Agro-physica 5(2): 447-454.

  • Staszewski T., 1967. Właściwości chemiczne i fizyczne czarnych ziem Zastoiska Szamotulskiego jako podstawy produkcji ogrodniczej. Wyższa Szkoła Rolnicza, Katedra Uprawy i Nawożenia Roli, rozprawa doktorska, maszynopis: 89 pp.

  • Stremme H., 1930. Die Boden Deutschlands. [W:] Blanek E. (red.) Handbuch derBodenlehre. Band 5. Springer, Berlin: 271-126.

  • Strzemski M., 1954. „Czarne ziemie” jako wskaźnik odwodnienia kraju. Gospodarka Wodna 2: 1-46.

  • Strzemski M., 1961. Przemiany środowiska geograficznego Polski, jako tła przyrodniczego rozwoju rolnictwa na ziemiach polskich: od połowy trzeciego tysiąclecia p.n.e. do naszych czasów. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 9(3): 331-357.

  • Strzemski M., Siuta J., Witek T., 1973. Przydatność rolnicza gleb Polski, PWRiL, Warszawa: 352 pp.

  • Systematyka gleb Polski, 1974. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 25(1): 1-148.

  • Systematyka gleb Polski, 1989. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 40(3/4): 1-150.

  • Systematyka gleb Polski, 2011. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 62(3): 1-193.

  • Szafer W., 1959. Szata roślinna Polski. PWN, Warszawa: 586 pp.

  • Tomaszewski J., 1954. Uwagi krytyczne odnośnie systematyki gleb Polski. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 3: 106-116.

  • Tomaszewski J., 1956. Gleby błotne i środowisko. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 5: 73-99.

  • Turski R., 1980. Czarnoziem Polski. Materiały z Konf. Nauk. Komisji VPTG, Jabłonna.

  • Uggla H., 1957. Niektóre gleby województwa olsztyńskiego w świetle konferencji terenowej Polskiego Towarzystwa Gleboznawczego. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 6: 288-244.

  • Uggla H., Witek T., 1958. Czarne ziemie kętrzyńskie. Zesz. Nauk. WSR Olsztyn 3: 69-108.

  • Uziak S., Bogda A., Chodak T., Cieśla W., Komornicki T., Stoch L., Wilgat M. 1987. Clay minerals of selected loess soils. Roczniki Gleboznawcze - Soil Science Annual 38(3): 59-77.

  • Uziak S., Poznyak S. R, Wyszniewskij J., 2010. Gleby Roztocza. Ann. UMCS, Geographia, Geologia, Mineralogia et Petro-graphia 65(1): 99-115.

  • Wierszyłowski J., Kotar S., 1947. Wyniki badań gleboznawczych w sadach powiatów Błonie i Sochaczew. Przegląd Doświadczalnictwa Rolnego 3: 174-189.

Comments (0)

Please log in or register to comment.